Reklama

    Najbliższe wydarzenia

    Brak wydarzeń

    Rola kwasów tłuszczowych w zaburzeniach behawioralnych

    The Nutrition Practitioner Summer 2006

     

    Rola kwasów tłuszczowych omega 3 w zachowaniu, nauce i nastroju dzieci: ADHD, dysleksja, autyzm i zaburzenia pokrewne

     

    Alexandra Richardson, D.Phil (Oxon), PGCE

     

    WSTĘP

    Przybywa dowodów, wskazujących że, wysoce nienasycone kwasy tłuszczowe (HUFA) omega 3 są istotne w wielu różnych zaburzeniach zachowania, nauki i nastroju. Niektóre z nich są już widoczne w dzieciństwie, np. specyficzne problemy behawioralne i problemy z nauką (jak ADHD, dysleksja, dyspraksja, zaburzenia koordynacji i zaburzenia ze spektrum autyzmu). Inne często są zdiagnozowane dopiero u nastolatków lub dorosłych np. depresja, zaburzenia dwubiegunowe, spektrum zaburzeń schizofrenii.

     

    Główne omega 3 HUFA: kwas eikozapentaenowy (EPA) i dokozaheksaenowy (DHA) występują głównie w rybach i owocach morza, często brakuje ich w dietach w krajach rozwiniętych. Doceniono w ostatnich latach znaczenie kwasów tłuszczowych omega 3 dla zdrowia fizycznego, dla układu krążenia i funkcji immunologicznych. Obecnie specjaliści zalecają dzienną dawkę min. 450-500 mg EPA i DHA dla wszystkich w celu utrzymania zdrowego krążenia.

    Jednak pomysł, że „olej rybny” może pomóc dzieciom (lub dorosłych) zachowywać się, uczyć się i czuć się lepiej, pozostaje nadal kontrowersyjny, a zainteresowanie mediów w tym zakresie wyprzedziło postępy badaczy zbierających naukowe dowody. W ostatnich latach widzimy dramatyczny wzrost popularności rozmaitych suplementów omega polecanych na poprawę zachowania, nastroju i nauki dziecka. To z pewnością nie dziwi, gdyż ADHD, dysleksja, dyspraksja, spektrum autyzmu dotykają 20% dzieci uczęszczających do podstawówek w Wielkiej Brytanii. Są to dzieci, które nieformalnie są wpisane na listy przez szkoły i lokalne władze oświatowe jako mające szczególne potrzeby edukacyjne. Olbrzymia większość tych dzieci ma trudności zgodne z objawami dysleksji, dyspraksji, ADHD i spektrum autyzmu. Problemy te mają duże konsekwencje nie tylko dla dotkniętych nimi dzieci, ale również dla ich rodzin i całego społeczeństwa. Brak dostępu do skutecznej pomocy w ramach podstawowej opieki zdrowotnej, edukacji i pomocy społecznej prowadzi zdesperowanych rodziców do szukania uzupełniających lub alternatywnych metod leczenia.

    Niezbędne kwasy tłuszczowe nie są wytwarzane przez organizm człowieka, muszą być zatem dostarczane z pożywieniem. Teoretycznie EPA mogą być przekształcone w bardziej złożony związek HUFA potrzebny dla optymalnej pracy mózgu (DGLA i AA z kwasów omega 6, EPA i DHA z kwasów omega 3). W praktyce jednak te procesy przekształceń są bardzo ograniczone, co zostanie omówione poniżej.

    Strukturalnie AA i DHA są głównymi składnikami ścian komórkowych w mózgu i układzie nerwowym, tworzą do 15-20% suchej masy mózgu. Odpowiednia podaż HUFA jest tak istotna w czasie rozwoju prenatalnego, że łożysko podwaja ich poziomy krążące w krwi matki a poważne niedobory mogą mieć trwałe efekty, jeśli pojawią się w czasie krytycznego rozwoju zarodka. AA jest decydujący dla rośnięcia mózgu, jego nieduże niedobory wiążą się z niską wagą urodzeniową i zmniejszonym obwodem głowy. DHA jest częściowo skoncentrowany w wielce aktywnych obszarach jak synapsy i fotoreceptory i tworzy ponad 30% siatkówki, stąd odpowiednia podaż DHA jest istotna dla normalnego rozwoju widzenia i funkcji poznawczych.

    W ciągu całego życia odpowiednia podaż HUFA jest niezbędna dla utrzymania płynności błon neuronalnych (które są zmniejszane przez cholesterol i nasycone tłuszcze). Taka płynność jest ważna dla optymalnego funkcjonowania wiązań błon i protein związanych z błonami komórkowymi, które zawierają zarówno receptory neurotransmiterów i kanały jonowe. Niektóre HUFA odgrywają również ważną rolę jako „drugi przekaźnik” w systemie neurotransmiterów oraz przyczynia się do wielu aspektów komunikacji komórkowej.

    Trzy z 20 węglowych HUFA zasługują na specjalne omówienie: kwasy tłuszczowe omega 6 DGLA i AA oraz kwas tłuszczowy omega 3 EPA. Są one podłożem dla eikozanoidów, wysoce bioaktywne grupy hormonopodobnych substancji, do których zaliczają się prostaglandyny, leukotrieny i tromboksany. Poprzez ich działanie regulacyjne na m.in. układ hormonalny, krwionośny i immunologiczny te pochodne HUFA wywierają głeboki wpływ na rozwój i funkcje mózgu.

    Szczególnie nadwyżka AA w stosunku do EPA i DGLA (bardzo powszechna w nowoczesnych zachodnich dietach) najprawdopodobniej przyczyni się do stanu zapalnego, zwężenia naczyń krwionośnych, skrócenia czasu koagulacji krwi itp. - łącznie z możliwym pogorszeniem zdrowia umysłowego i psychicznego. AA również przyczynia się do powstania różnych endokannabinoidów, które mogą oddziaływać na wiele aspektów nastroju, funkcji poznawczych i zachowania jak również na percepcję i wrażliwość na ból. Takie substancje mają oczywiste znaczenie dla niektórych zaburzeń psychiatrycznych.

    Bardzo niedawno wyodrębniono inne ważne substancje zarówno z EPA jak i z DHA, które pozwalają zwalczać stany zapalne i / lub chronić komórki mózgowe przed tego typu uszkodzeniami. Określono, że te kwasy omega 3 regulują nie tylko przepływ krwi, funkcje endokrynologiczne i immunologiczne ale również kanały jonowy, pobór neurotransmiterów, transmisję synaptyczną, apoptozę i wiele innych procesów biologicznych, w tym metabolizm i ekspresję genów.

    Jak już stwierdzono, DHA (i AA) odgrywają istotne znaczenie dla mózgu, a jeszcze większe dla siatkówki. Przeciwnie znaczenie EPA dla regulacji wielu procesów istotnych dla funkcji mózgu jest często pomijane, po prostu dlatego, że ten kwas omega 3 w niewielkim stopniu przyczynia się do fizycznej struktury mózgu – i tu staje się jasne, że EPA i DHA, każdy z nich, odgrywa inną, uzupełniającą rolę w funkcjonowaniu mózgu i układu nerwowego.

    Przedstawiono olbrzymią ilość dowodów na wpływ kwasów tłuszczowych omega 3 na rozwój i funkcjonowanie mózgu i ich potencjalne znaczenie w szerokim zakresie zaburzeń rozwojowych, psychiatrycznych i neurologicznych. Takie dowody nie mogą szczegółowo zostać omówione w niniejszym artykule, ale istnieje wiele publikacji na ten temat.

     

    Prawdopodobne przyczyny niedoborów HUFA omega 3

    Bezpośrednie źródła HUFA omega 3 są względnie niewielkie w wielu nowoczesnych dietach, zwłaszcza w dietach wegetariańskich i wegańskich i / lub tych, w których przeważa żywność przetworzona. Dzieje się tak, gdyż EPA i DHA znajdują się naturalnie w dużych ilościach tylko w rybach i owocach morze – chociaż producenci żywności starają się dodawać je do innych produktów jak jajka, mleko i nawet chleb. Ich prekursor, kwas alfa-linolenowy, znajduje się w zielonych warzywach, niektórych orzechach i nasionach, ale jego konwersja do EPA i DHA jest bardzo trudna.

    Natomiast kwasy tłuszczowe omega 6 są zwykle pod dostatkiem, ponieważ wszystkie oleje, orzechy, ziarna i nasiona są bogate w kwas linolenowy, a mięso, jajka i produkty mleczne zawierają prekursora AA.

    W ostatnim stuleciu nastąpił gwałtowny wzrost proporcji omega 6 do omega 3 w przeciętnej zachodniej diecie, z ok. 3:1 do ponad 20:1 w niektórych przypadkach. Uważa się obecnie, że brak omega 3 przyczynia się do szerokiego spektrum zaburzeń zdrowia fizycznego i psychicznego. Badania nad transferem genów wskazują, że wcześniejszy stosunek był znacznie bliższy optimum dla utrzymania zdrowych ludzkich komórek.

    Niedostateczna konwersja EPA jest kolejnym zagadnieniem, ponieważ w rzeczywistości przekształcanie ALA do EPA i DHA jest niewystarczająca u człowieka, chociaż zależy to w przypadku poszczególnych osób od czynników genetycznych i środowiskowych z dietą na czele.

    Jeśli chodzi o genetykę, ostatnio wytłumaczono prawie 30% zmiennego stężenia kluczowych HUFA w surowicy krwi dorosłych ludzi indywidualną zmienność kodowania genów FADS1 i FADS2 dla enzymów desaturyzujących kwasy tłuszczowe. Chociaż badania dotyczyły próbki z ogólnej populacji, badania były częściowo zainicjowane wcześniejszymi dowodami sugerującymi, że schorzenia atopowe, jak egzemy, mogą być związanie z nieprawidłowościami konwersji EPA. Podobne sugestie podawano już dawno w odniesieniu do niektórych zaburzeń rozwojowych i psychiatrycznych, a nowe dowody podtrzymują te koncepcje. Wiadomo, że konwersja EPA jest mniej skuteczna u mężczyzn niż u kobiet. Tłumaczyłoby to fakt, że więcej mężczyzn jest w dzieciństwie dotkniętych zaburzeniami rozwoju. Jednak rozróżnienie płci ma raczej znaczenie dla hormonalnych niż genetycznych przyczyn.

    Niedobory HUFA mogłyby także odzwierciedlać inne nieprawidłowości w metabolizmie kwasów tłuszczowych, które mają podstawowe znaczenie. W czasie normalnego remodelingu fosfolipidów z błon komórkowych, HUFA są stale zastępowane i ponownie wykorzystywane aż „do zdarcia”, tak samo dzieje się w pozostałych licznych procesach komórkowych. W związku z schizofrenią i podobnymi zaburzeniami psychiatrycznymi skoncentrowano uwagę na różnych enzymach fosfolipazy A2 (PLA2), które usuwają HUFA z fosfolipidów błon komórkowych, ale pozostaje jeszcze wiele innych ścieżek na poziomie biochemicznych, które należałoby dokładnie zbadać.

    Liczne czynniki dietetyczne i środowiskowe mogą również oddziaływać na poziom HUFA. Synteza EPA może być zaburzona przez np. nadwyżkę nasyconych, uwodnionych tłuszczów trans w diecie; bark witamin i minerałów (zwłaszcza cynku, magnezu, witamin A, B3, B6 i C); niektóre infekcje wirusowe i wysoki poziom stresu. Palenie papierosów i nadużywanie alkoholu raczej wyczerpuje zapasy HUFA niż zaburza ich syntezę, tak jak czyni to każdy czynnik zwiększający stres oksydacyjny, np. ekspozycja na toksyny środowiskowe i / lub niektóre powszechnie dostępne lekarstwa.

     

    Nieprawidłowości w kwasach tłuszczowych w przypadku dysleksji, dyspraksji, ADHD i autyzmie

    W wielu wcześniejszych publikacjach omawiano, że nieprawidłowości w kwasach tłuszczowych mogą pomóc wyjaśnić wiele przypadków klinicznych związanych z zaburzeniami rozwojowymi i psychiatrycznymi, w tym więcej mężczyzn dotkniętych tymi przypadłościami, przedwczesne porody (lub inne komplikacje ciążowe i okołoporodowe), anomalie fizyczne, i ewidentny związek ze schorzeniami atopowymi i autoimmunologicznymi u osób zaburzonych i ich rodzin. Doświadczenia opisane w literaturze pokazują, że niedobór lub zaburzenia w kwasach tłuszczowych wpływają na kluczowe funkcje poznawcze i behawioralne (jak anomalie sensoryczne i motoryczne, zaburzenia uwagi i mowy) oraz związane trudności z nastrojem, apetytem lub trawieniem, regulacją temperatury i snem.

    Fizyczne objawy związane z niedoborem kwasów tłuszczowych u zwierząt obejmują nadmierne pragnienie, częstomocz, bardzo sucha łuskowata skóra oraz nieprawidłowości w zachowaniu, chociaż takie objawy mogą mieć oczywiście inną przyczyną. Grupa Wsparcia Hiperaktywnych Dzieci w Wielkiej Brytanii (HACSG) jako pierwsza raportowała, że takie objawy są niezwykle powszechne u dzieci z ADHD i zasugerowała, że metabolizm kwasów tłuszczowych (zwłaszcza trudności w konwersji EPA) mogą przyczyniać się do hiperaktywności i związanych z nią zaburzeń uwagi. Od tamtej pory notowano podobne objawy fizyczne nie tylko w związku z ADHD, ale również u dzieci i dorosłych z dysleksją lub spektrum autystycznym.

    Wykonano badania biochemiczne krwi, które pokazały niskie stężenie HUFA omega 3 i 6 w wielu dzieci z ADHD oraz wysoki poziom prekursorów EPA zgodnie z sugestiami niewystarczającej konwersji EPA. Bardzo niedawne badania powiązały ADHD z genetycznym markerem w obszarze chromosomu 11, który koduje enzym desaturazy delta 6. Odkrycie to wymaga jeszcze potwierdzenia i wyjaśnienia, ale prawdopodobnie uwiarygodni się pierwotna propozycja, że konstytucyjne różnice w konwersji EPA mogą zwiększyć ryzyko zaburzeń ADHD.

    Obniżone stężenie HUFA omega 3 we krwi również odnotowano w kilku innych badaniach dzieci i dorosłych z problemami behawioralnymi i trudnościami w nauce, głównie ADHD i ASD (spektrum autyzmu). Większość takich badań była przeprowadzana na małej próbie i szczegóły ich wyników naturalnie różnią się, ale niedobory DHA i / lub całkowitych kwasów tłuszczowych omega 3 w porównaniu do grupy kontrolnej jest zgodne. Często jest też niski poziom ALA i / lub EPA, które są w zbyt małej proporcji do kwasów tłuszczowych we krwi. W niektórych badaniach osób autystycznych odnotowano również podniesione AA w stosunku do EPA. Dla równowagi, chociaż nieprawidłowo niskie stężenie AA i innych kwasów tłuszczowych omega 6 odkryto u osób badanych, niedobory omega 3 wykazują większy związek z trudnościami w nauce i zachowaniu.

    Niezwykle szybkie tempu rozkładu i utrata HUFA może być kolejną przyczyną niedoboru HUFA. Badania autystycznych dzieci i dorosłych sugerują, że ich HUFA mogą być niezwykle czułe na rozkład, prawdopodobnie dzięki działaniu enzymu PLA2, który usuwa HUFA z fosfolipidów błony komórkowej, chociaż może być wiele mechanizmów odpowiedzialnych za takie uszkodzenia przez stres oksydacyjny. Niezwykle wysokie poziomy enzymu PLA2 oraz nieprawidłowości błon komórkowych odnotowano również w schizofrenii i dysleksji. Badania nad tymi zagadnieniami są kontynuowane.

    Różne badania biochemiczne krwi są cennym narzędziem badawczym, ale potrzebne są dalsze badania, by ocenić ich rzeczywistą przydatność w praktyce klinicznej. Są one bardzo obiecujące jako obiektywne wskaźniki statusu i metabolizmu kwasów tłuszczowych, jednak mają wciąż wiele poważnych ograniczeń. Wiele zależy od metody pobrania krwi, jej przechowywania i analizy – nie poznano też wciąż wystarczająco dobrze znaczenie różnych „przedziałów”, w których HUFA może być zbadane, nawet we krwi (która w najlepszym razie jest tylko bardzo zbliżonym modelem „funkcjonalne dostępności” kwasów tłuszczowych z mózgu). Przykładowo w jednym z badań u dzieci z ADHD wykazano obniżony poziom HUFA w surowicy, ale znacznie podniesione stężenie tych samych kwasów w czerwonych krwinkach w porównaniu do odpowiedniej grupy dzieci. Te dzieci z ADHD w rzeczywistości wykazywały umiarkowane korzyści ze stosowania suplementacji w stosunku do grupy kontrolnej – ale to niekoniecznie widać na podstawie wyników badań krwi.

    Dla celów badawczych i klinicznych, styl życia (palenie dużej ilości papierosów, nadużywanie alkoholu lub innych substancji) jak również dieta powinny być brane pod uwagę przy interpretacji wyników profilu kwasów tłuszczowych, i wiele badań w tej dziedzinie nie uwzględnia prawidłowo tych czynników. Nadal nie wiemy także, jakie jest idealne stężenie kwasów tłuszczowych omega 3 we krwi, więc nie można zapewnić, że zakresy znalezione w ogólnej grupie kontrolnej są optymalne. Znaczna poprawa nastroju i energii oraz zmniejszenie uczucia gniewu i niepokoju jak również odpowiednie fizjologiczne zmiany raportowano ostatnio po suplementacji kwasami tłuszczowymi omega 3 u zdrowych dorosłych.

     

    Czy suplementacja kwasami tłuszczowymi może pomóc?

    Istnieją już bogate dowody anegdotyczne korzystnego działania suplementacji omega 3 na zachowanie, uczenie się i nastrój dzieci. Wiele uwagi w ostatnich latach poświęcają temu zagadnieniu media przedstawiając poszczególne przypadki, otwarte badania, badania bez grupy placebo. Naukowo ujmując, te raporty są bezwartościowe – zaleca się lekarzom zachowanie sceptycyzmu do takich historii, które są zwykle reklamą poszczególnych produktów. Wyjaśniałam już w innych publikacjach, że oddziaływanie komercyjne – i nieproporcjonalna potęga firm farmaceutycznych w mediach – może znacznie zniekształcić dostępne fakty zarówno pacjentom jak i lekarzom, a ostateczne dowody przyczynowej roli dla tego leczenia wymaga zrandomizowanej podwójnie ślepej próby z grupą placebo. Dla leczenia poprzez dietę niezmiernie trudno jest zaprojektować i przeprowadzić takie badania, bo zawsze będzie wiele innych ograniczeń, jednakże tylko takie badania zmniejszają potencjalny błąd w ocenie efektów leczenia.

    Do tej pory tylko pięć takich badań nad suplementacją kwasów tłuszczowych omega 3 u dzieci z zaburzeniem zachowania i uczenia się zostało opublikowane w fachowych czasopismach, inne badania nadaj trwają.

    Trzy z tego typu badań wskazały na korzyści płynące z powyższej suplementacji w zakresie zachowania i nauki u dzieci z dysleksją lub ADHD lub dyspraksją. Nie opublikowano jeszcze badań na dzieciach ze spektrum autystycznym w porównaniu do zdrowych dzieci. W tych trzech badaniach zastosowano suplementację EPA i DHA w różnych proporcjach przez 3-4 miesiące. Używano głównie oleju rybnego, dostarczającego ok. 600-700 mg omega 3, ale suplementy też zawierały małą ilość oleju z pierwiosnka zawierającego ok. 60-100 mg GLA oraz trochę witaminy E. Placebo w każdym przypadku była oliwa z oliwek. We wszystkich trzech badaniach raportowano poprawę uwagi i koncentracji oraz zmniejszenie gwałtownych zachowań wg sprawozdań rodziców lub nauczycieli. Istotne jest, że największe badanie obejmujące ponad 100 dzieci z dyspraksją również wykazało znaczną poprawę w zakresie czytania i literowania oraz objawów ADHD. Nie odnotowano natomiast żadnej poprawy w kluczowych objawach dyspraksji, tj umiejętnościach motorycznych. Zaobserwowano duży efekt placebo w ocenie umiejętności motorycznych w obydwóch grupach w czasie leczenia. Chociaż to oczywiście nie jest dobrym wynikiem, to pokazuje doskonale potrzebę włączenie do badań grupy placebo.

    Nie odnotowano efektu placebo w zakresie czytania, literowania i zachowania – i w przypadku dzieci dyslektycznych i ADHD można mówić o znacznych korzyściach omega 3. Były natomiast dwa badania o negatywnych wynikach – w obydwóch wzięły udział dzieci z ADHD, i w obydwóch zastosowano suplementację wyłącznie DHA. Chociaż pomiędzy tymi badaniami a wcześniejszymi trzema było wiele innych różnic, omówionych w podanych niżej publikacjach, coraz więcej dowodów pokazuje, że EPA jest bardziej skuteczne w opanowaniu zachowania, uczenia się lub nastroju.

    Jeszcze jedno badanie jest warte przytoczenia, chodzi o małe badanie RCT nad zastosowaniem kwasów tłuszczowych omega 3 w badaniu dzieci z depresją. Badanie to wykazało znaczne korzyści w porównaniu z grupą placebo. Jest to oczywiście obiecujące zakładając, że względny brak bezpiecznych i skutecznych metod leczenia zaburzeń nastroju u dzieci, a problemy behawioralne i/lub trudności w uczeniu się mogą często odzwierciedlać zaburzenia nastrojów. Medykamenty stymulujące są najmniej skuteczne, gdy ADHD występuje wraz z niepokojem lub depresją, mogą zaostrzać problemy u dzieci z tendencjami do zaburzeń dwubiegunowych. Leczenie HUFA może być najbardziej skuteczne w tej podgrupie dzieci ADHD.

    Obecnie niepodważalne dowody skuteczności leczenia HUFA omega 3 u chorych ze specyficznymi zaburzeniami psychiatrycznymi lub rozwojowymi są ograniczone, ale nie jest to zaskakujące przy założeniu znacznej różnorodności i współzapadalności. Ogólna waga dowodów wskazuje, że zwiększone przyjmowanie omega 3 może przynieść pożytek u wielu dzieci w zakresie zachowania, nauki i nastroju, ale dla potwierdzenia potrzebne są badania prowadzone na szeroką skalę z prawidłową grupą kontrolną.

     

    Wytyczne dla lekarzy

    jak już podkreślono, dietetyczna suplementacja HUFA omega 3 nie pomoże wszystkim osobom z dysleksją, dyspraksją, ADHD i spektrum autyzmu. Wszystkie te jednostki diagnostyczne kryją za sobą dużą różnorodność i ich objawy mają wieloczynnikową naturę.

    Interwencje dietetyczne powinny zawsze być uzupełnieniem leczenia i najlepiej przeprowadzać je w pełnej konsultacji z lekarzami i innymi specjalistami. Niektóre zwykłe brytyjskie diety dostarczają min. 450-500 mg omega 3 dziennie, co jest rekomendowane dla zdrowego serca – zwiększenie ilości spożywanych EPA i DHA i płynące z tego zdrowotne korzyści prawdopodobnie przeważą ewentualne ryzyko w przypadku większości ludzi – chociaż oczywiście niektóre osoby mogą bardzo źle zareagować na ten suplement. Delikatne nudności i inne objawy ze strony układu pokarmowego są jedynymi znanymi niepożądanymi objawami spożycia oleju rybiego, jeśli to wystąpi, należy zredukować jego ilość.

    Do 3000 mg EPA dziennie uważane jest za bezpieczną dawkę. Zwykle po standardowym wywiadzie medycznym doradzam pacjentom nie więcej niż 1000 mg / dziennie bez jakiejkolwiek kontroli specjalistycznej.

    Najlepiej jednak pozyskiwać omega 3 z pożywieniem, jeśli to możliwe, ale wiele dzieci (i dorosłych) niechętnie je regularnie ryby i owoce morza. Oficjalne zalecenia do ograniczenia konsumpcji ryb z powodu ryzyka zanieczyszczeń również nie pomaga, zatem suplementy pozostają czasami jedyną realną opcją.

     

    Jakie czynniki mogą wskazywać na potrzebę suplementacji kwasami tłuszczowymi omega 3?

    Oczywiście, aby suplementacja omega 3 przyniosła korzyści muszą istnieć ich niedobory. Jak już omawiano nawet najlepsze biochemiczne badania krwi dają ograniczone informacje w tym zakresie, chociaż trwają nad tym prace i są postępy w poszukiwaniu wiarygodnych markerów. Tymczasem możemy się opierać tylko na objawach klinicznych mogących wskazywać na niedobór kwasów tłuszczowych omega 3:

     

    fizyczne objawy – jak nadmierne pragnienie, częstomocz, sucha i szorstka skóra, miękkie lub łamliwe paznokcie i / lub tendencje atopowe (AZS). Jak wcześniej zaznaczono, te oznaki i objawy zauważono u osób z trudnościami behawioralnymi i w nauce i powiązano je z niedoborem omega 3. Ich wartość w przewidywaniu odpowiedzi na leczenie jest niejasna, jednak mogą wiązać się z niedoborem omega 3 w takim samym stopniu jak omega 6.

    objawy wzrokowe – jak słabe widzenie nocą, wrażliwość na światło, zaburzenia wzroku przy czytaniu – np. litery i słowa wydają się pływać, ruszać itp. Wielkie znaczenie kwasów tłuszczowych omega 3 (zwłaszcza DHA) dla wzroku jest dobrze przeanalizowane. Obecne badania trwają nas wpływem kwasów omega 3 na specyficznymi kanałami „szybkiego” przetwarzania wizualnego wskazywane w dysleksji i pokrewnych zaburzeniach.

    zaburzenia uwagi jak rozpraszanie, trudności w utrzymaniu koncentracji, problemy z pamięcią roboczą i uczucie opisywane jak „zamglenie mózgu”. Poprawa w tym obszarze jest najlepiej opisanym działaniem suplementacji omega 3, chociaż nieco niespecyficznymi. Objawy tego typu są typowe nie tylko dla dysleksji, dyspraksji i ADHD ale również dla depresji i niektórych form demencji, wszystkie z powyższych wiązane są z niedoborem omega 3, choć mogą być spowodowane przez wiele prawdopodobnych mechanizmów w tym słabą regulację poziomu cukru we krwi.

    wrażliwość lub niestabilność emocjonalna – szczególnie nadmierny niepokój, nadmierne zmiany nastrojów, rozdrażnienie i irytacja wynikająca z „niskiej tolerancji frustracji”. Te ostatnie mogą przyczyniać się do impulsywności i pewnego „zaburzenia zachowania”, szczególnie gdy pojawia się bez oczywistej hiperaktywności. Podobnie jak zaburzenia uwagi, zły lub niestabilny nastrój jest często wiązany z niezrównoważonym poziomem cukry we krwi, ale ogólne dowody wskazują na duże znaczenie omega 3 dla nastroju.

    problemy ze snem – szczególnie w przypadku trudności z zasypianiem wieczorem i jednocześnie budzeniem się rano. Jest wiele możliwych mechanizmów, przez które omega 3 może oddziaływać na cykle zasypiania i budzenia się, ale konieczne są dalsze badania

     

    Jaka formuła jest optymalna?

    Na to pytanie nie ma jasnej odpowiedzi – częściowo z powodu indywidualnych różnic, częściowo z powodu zbyt małej ilości przeprowadzonych badań. Dla celów klinicznych należy rozważyć kilka kluczowych punktów.

     

    Czy omega 6 jest potrzebne?

    W nowoczesnych dietach jest dużo większe prawdopodobieństwo niedoborów kwasów tłuszczowych omega 3 niż omega 6. Odpowiednie ilości kwasów omega 6 też są bardzo ważne dla zdrowia, ale diety zachodnie zwykle dostarczają względnie dużo kwasu linolenowego, każdy jedzący regularnie mięso, jaja i nabiał dostarcza sobie olbrzymie - a nawet zbyt olbrzymie - ilości prekursora AA. W tych okolicznościach jedynym kwasem tłuszczowym omega 6, którego może brakować (przy słabej konwersji) to DGLA, który jest łatwo uzyskać z GLA zawartym w oleju z pierwiosnka lub ogórecznika. Istnieją niezbite dowody, że olej z pierwiosnka pomaga dzieciom z atopowym zapaleniem skóry, ale w odniesieniu do zachowania przeprowadzono tylko dwa małe badania u dzieci z ADHD, których wyniki nie wykazały żadnych korzyści.

     

    Omega 3: EPA czy DHA?

    To pytanie retoryczne, gdyż - jak wcześniej podkreślono - zarówno EPA jak i DHA są bardzo ważne dla optymalnego rozwoju funkcji mózgu, odgrywając różne, komplementarne role. W wielkim uproszczeniu DHA jest istotny dla właściwej struktury błon neuronalny, zatem jego odpowiednia podaż jest ważna w czasie wczesnego rozwoju dla wzrostu mózgu a w ciągu całego życia dla utrzymania płynności błon komórkowych/ EPA odgrywa niewielką rolę w budowie mózgu, ale jest niezmiernie ważny dla regulacji funkcji mózgu poprzez szeroki zakres mechanizmów.

    Być może nieoczekiwanie, obecnie szala dowodów przeważa na stronę EPA, a nie DHA, gdyż kwasy tłuszczowe omega 3 są najbardziej skuteczne w poprawie uwagi, percepcji, pamięci i nastroju, chociaż większość badań przeprowadzona została na dorosłych z zaburzeniami psychiatrycznymi, co zostało szczegółowo omówione w innych publikacjach. Dalsze badania są konieczne, by potwierdzić tę widoczną wyższość EPA nad DHA w wielu aspektach zdrowia umysłowego i fizycznego, ale należy potwierdzić ponownie, że obydwa omega są niezbędne dla prawidłowych funkcji mózgu i całego organizmu, a naturalne pożywienie, które dostarcza jeden z tych omega 3 zawiera również drugi. Jeśli ktoś twierdzi, że jeden z tych składników omega 3 jest ważniejszy od drugiego, to jest to najprawdopodobniej oddziaływanie marketingowe a nie przesłanka naukowa.

    Standardowe oleje rybne zwykle zawierają EPA i DHA w proporcji 3:2, chociaż całkowite stężenie może się różnić. Z dostępnych źródeł wiadomo, że suplementy z wyższą proporcją EPA do DHA wydają się być bardziej skuteczne, dlatego do obecnych i planowanych badań wybiera się proporcje 5:1 i 7:1 (przewaga EPA).

     

    Optymalne dawkowanie i monitorowanie odpowiedzi

    Nie przeprowadzono dotychczas badań z udziałem dzieci, określających wysokość dawkowania omega 3, ale dotychczasowe badania sugerują, że korzyści z suplementacji są widoczne przy dawkach nieco większych niż zalecane dla zdrowego układu krążenia. Dla naszych badań wybraliśmy olej rybny przygotowany farmaceutycznie, bogaty w EPA, podając ponad 500 mg EPA dziennie i dodatkowo 100 mg DHA. Wg naszego doświadczenia, takie dawkowanie może być odpowiednie dla większości osób z dysleksją, dyspraksją, łagodniejszą formą ADHD i ASD (spektrum autyzmu), ale jeśli problemy behawioralne i / lub huśtawki nastrojów i impulsywności są poważne, może być wskazane podawanie 1 g EPA dziennie lub więcej – dawka, która jest skuteczna w depresji i innych zaburzeniach nastroju u dorosłych. W niektórych badaniach klinicznych u dorosłych z zaburzeniami psychiatrycznymi podawano z dobrym skutkiem wyższe dawki czystego EPA, ale najlepiej robić to pod nadzorem lekarza, gdyż więcej nie zawsze znaczy lepiej. Jedyne badania odnoszące się do wielkości dawek sugerują, że optymalną dawką w przypadku depresji jest 1 g EPA dziennie, a w przypadku schizofrenii – 2 g dziennie.

    Dietetyczne wymagania HUFA różnią się u poszczególnych osób i mogą również zmieniać się w czasie, dlatego optymalne dawki należy określać po szczegółowym monitoringu i po rozważeniu zmian w różnych czynnikach, które mogą mieć związek.

     

    Długość leczenia

    Zaleca się podawanie omega 3 przez przynajmniej 3 miesiące, by móc ocenić prawdopodobne korzyści. 3 miesiące to czas, który jest potrzebny do odbudowania normalnego stężenia DHA w tkance mózgowej po niedoborach spowodowanymi brakami w diecie. Nasze badania kliniczne wskazują, że odpowiedź na suplementację była często widoczna szybciej: zwykle w ciągu tygodnia lub dwóch, czasami w ciągu kilku dni (i w wielu przypadkach korzyści znikały po przerwaniu suplementacji). Najbardziej subiektywna poprawa stanu występuje zwykle w zakresie uwagi, koncentracji, nastroju i / lub spania.

    Przy niektórych popularnych suplementach można znaleźć zalecenie, by po 3 miesiącach stosowania obniżyć dawkę (zwykle do ok. 1/3 początkowej dawki). Zakłada się, że po uzupełnieniu braków HUFA w błonach komórek nerwowych dawka może być mniejsza bez wpływu na uzyskane korzyści. Niestety, nie ma dowodów uzasadniających takie zalecenia, a wg naszego doświadczenia większość osób, na które dobrze wpływa suplementacja omega 3 musi kontynuować przyjmowanie tego suplementu w dawce ok. 500 mg/dziennie, by efekty poprawy były trwałe. Poza tym dwa badania, które dotyczyły dzieci przyjmujące podobną dawkę przez 6 miesięcy, sugerują, że większy korzystny wpływ takiej suplementacji można uzyskać podając tę samą ustaloną dawkę przez okres dłuższy niż 3 miesiące.

    Zarówno dawkowanie i utrzymanie efektów leczenia musi być jeszcze dokładnie przebadane. Do tego czasu najlepszym praktycznym zaleceniem jest systematyczna zmiana dawkowania i monitorowanie efektów przez przynajmniej 1-2 tygodnie przed wprowadzeniem kolejnych zmian w dawkowaniu.

     

    Inne uwagi

    Olej z wątroby ryb nie nadaje się dla tych celów, gdyż wysokie dawki dostarczające 500-1000 mg EPA i DHA dziennie z tego źródła mogą prowadzić do zatrucia witaminą A przy dłuższym stosowaniu. Chociaż ostatnie badania przeprowadzone w Wielkiej Brytanii wykazały alarmująco niski poziom witaminy A (i wielu innych podstawowych mikroelementów) u większości dzieci, co omówiono w innych publikacjach. Jest to niepokojące, znając znaczenie witaminy A dla układu odpornościowego, wzroku, trawienia i wielu innych funkcji. Brak witaminy A może również przyczyniać się do niskiego poziomu omega 3 poprzez zaburzenia konwersji kwasów tłuszczowych. Małe ilości oleju z wątroby ryby mogą być bardzo pożyteczne dla dzieci, w których diecie jest brak oczywistych źródeł – chociaż to powinno być sprawdzone by uniknąć możliwej nadwyżki. Raporty anegdotyczne sugerują, że przyjmowanie małych ilości oleju z wątroby dorsza może być korzystna dla niektórych dzieci autystycznych, co oczywiście wymaga dalszych badań.

    Jakość suplementów HUFA jest kolejną ważną kwestią. Przepisy UE powinny zapewnić, że olej rybny nie zawiera szkodliwych składników jak metale ciężkie, PCB i dioksyny, nawet metody przetwarzania mogą czasami zepsuć te delikatne oleje. Suplementy wykorzystane w niniejszych badaniach są nie tylko mocno stężone (zatem potrzeba mniej kapsułek), ale również oleje są ekstraktowane przy zastosowaniu najlepszych dostępnych technologii, które są przyjazne środowisku oraz zapewniające utrzymanie niższej temperatury niż konwencjonalne techniki molekularnej destylacji. HUFA są szczególnie wrażliwe na utlenianie przy zetknięciu z powietrzem, gorącem i światłem.

    Z tego powodu wraz z omega 3 i omega 6 zawsze doradza się przyjmowanie witaminy E i innych antyoksydantów. Witamina E jest dodawana do niektórych specjalistycznych suplementów, ale niewiele z nich zawiera witaminę C i inne antyoksydanty. Całe, nieprzetworzone pożywienie (zwłaszcza owoce, warzywa, orzechy i ziarno) są oczywiście najlepszym sposobem dostarczania całego spektrum antyoksydantów i innych fitonutrientów, zarówno witamin, minerałów i innych niezbędnych mikroelementów. Zatem utrzymywanie zbilansowanej diety powinno być priorytetem.

     

    Wnioski

    Podsumowując, należy podkreślić ponownie, że zwykle potrzebne są zwielokrotnione strategie w celu zapanowania nad trudnym zachowaniem, uczeniem się i nastrojem. Interwencje dietetyczne powinny być zawsze uzupełnieniem do innych metod leczenia, a optymalizacja przyjmowania kwasów tłuszczowych jest oczywiście tylko jednym – aczkolwiek głównym – z aspektów prawidłowego odżywiania. Dodatkowe czynniki warte rozważenia w leczeniu zaburzeń zachowania, problemów w nauce obejmują inne specyficzne mikroelementy, prawdopodobne toksyny lub alergie (nietolerancje) pokarmowe, zagadnienia trawienia i wchłaniania, i oczywiście regulację poziomu cukru we krwi.

    Badania przedstawione powyżej są dopiero początkiem zwrócenia uwagi w stronę metabolizmu kwasów tłuszczowych. Dopóki badania diagnostyczne nie będą dostępne na stopniu praktycznym, nie ma innej możliwości jak obserwacje kliniczne i doświadczenia. Przyjmowanie kwasów tłuszczowych omega 3 jest prawdopodobnie zbyt mała u większości brytyjskich dzieci i nastolatków, ale – jak wyjaśniono w niniejszej publikacji – jest wiele powodów, dla których niektóre osoby mają ponadprzeciętnie wysokie zapotrzebowania na omega 3 EPA i DHA. Opierając się na dowodach przytoczonych powyżej nie powinno być zaskoczeniem, jeśli okaże się, że te właśnie osoby są mają oczywiste problemy behawioralne, trudności w uczeniu się lub problemy z nastrojem.

     

    O autorze

    Dr Alex Richardson jest naukowcem pracującym na Uniwersytecie Oxford, Wydział Fizjlogii, Anatomii i Genetyki. Jest założycielem stowarzyszenia charytatywnego Food And Behaviour Research (Jedzenie i Badania Behawioralne; FAB: www.fabresearch.org). Jej badania nad rolą odżywiania w zachowaniu, uczeniu się i nastroju cieszą się międzynarodową sławą, a szczególnie jej badania nad wpływem kwasów tłuszczowych omega 3 na dziecięce problemy behawioralne i trudności w nauce.

     

    Odniesienia

    1. 1 Peet, M., Glen, I., Horrobin, D.F. (eds) Phospholipid Spectrum Disorders in Psychiatry and Neurology. Carnforth:Marius Press, 2003.

    2. Logan, A.C. Omega-3 fatty acids and major depression: A primer for the mental health professional. Lipids in Health and Disease, 2004, 3:25 (Full text of this paper is available, with the author’s permission, from www.fabresearch.org)

    3. Vaddadi, K. Essential fatty acids and mental illness. International Review of Psychiatry, 2006, 18(2) 81-4

    4. Richardson, A.J. Omega-3 fatty acids in ADHD and related neurodevelopmental disorders. International Review of Psychiatry, 2006, 18(2) 155-172

    5. Recommendations of the International Society for the Study of Fatty Acids and Lipids (ISSFAL) and the UK Joint Health Claims Initiative (JHCI). Further details can be found via the FAB research website at www.fabresearch.org

    6. Richardson, A.J. Fatty Acids in Dyslexia, Dyspraxia, ADHD and the Autistic Spectrum. Nutrition Practitioner, 2001,3(3):18-24.

    7. Richardson, A.J., Ross, M.A. Fatty acid metabolism in neurodevelopmental disorder: a new perspective on associations between ADHD, dyslexia, dyspraxia and the autistic spectrum. Prostaglandins Leukotrienes and Essential Fatty Acids, 2000, 63: 1-9

    8. Garland, M.R., Hallahan, B. Essential fatty acids and their role in conditions characterised by impulsivity. International Review of Psychiatry, 2006, 18(2): 99-105

    9. Bennett, C.N., Horrobin, D.F. Gene targets related to phospholipid and fatty acid metabolism in schizophrenia and other psychiatric disorders: an update. Prostaglandins Leukotrienes and Essential Fatty Acids, 2000, 63: 47-59.

    10. Peet, M., Glen, I., Horrobin, D.F. (eds.) Phospholipid Spectrum Disorders in Psychiatry. Carnforth: Marius Press, 1999

    11. Crawford, M.A. (2000). The placental delivery of arachidonic and docosahexaenoic acids: implications for the lipid nutrition of the preterm infant. American Journal of Clinical Nutrition. 71:275S-284S.

    12. Bradshaw HB, Walker JM. The expanding field of cannabimimetic and related lipid mediators. British Journal of Pharmacology. 2005, 144(4):459-65

    13. Arita, M., Bianchini F, Aliberti J, Sher A, Chiang N, Hong S, Yang R, Petasis NA, Serhan CN. Stereochemical assignment, anti-inflammatory properties, and receptor for the omega-3 lipid mediator resolvin E1. Journal of Experimental Medicine. 2005, 201(5) 713-22

    14. Serhan, C.N. Novel eicosanoid and docosanoid mediators: resolvins, docosatrienes, and neuroprotectins. Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care. 2005, 8(2):115-21

    15. Schwab JM, Serhan CN. Lipoxins and new lipid mediators in the resolution of inflammation. Current Opinion in Pharmacology. 2006, (4): 414-20.

    16. Bourre, J. M. Roles of unsaturated fatty acids (especially omega-3 fatty acids) in the brain at various ages and during ageing. Journal of Nutrition, Health and Aging. 2004, 8: 163-174.

    17. Haag, M. Essential fatty acids and the brain. Canadian Journal of Psychiatry, 2003, 48: 195-203.

    18. Simopoulos, A.P., The importance of the ratio of omega-6/omega-3 essential fatty acids. Biomedicine and Pharmacotherapy, 2002. 56(8): p. 365-379.

    19. Kang, J.X., The importance of omega-6/omega-3 fatty acid ratio in cell function: the gene transfer of omega-3 fatty acid desaturase. World Review of Nutrition and Diet, 2003. 92: p. 23-36.

    20. Pawlosky, R.J., et al., Physiological compartmental analysis of alpha-linolenic acid metabolism in adult humans. Journal of Lipid Research, 2001. 42(8): p. 1257-65

    21. Brenna, J.T. Efficiency of conversion of alpha-linolenic acid to long chain n-3 fatty acids in man. Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care. 2002, 5(2) 127-32.

    22. Schaeffer, L., Gohlke, H., Muller, M., Heid, I.M., Palmer, L.J., Kompauer, I., Demmelmair, H., Illig, T., Koletzko, B., Heinrich, J. Common genetic variants of the FADS1 FADS2 gene cluster and their reconstructed haplotypes are associated with fatty acid composition in phospholipids. Human Molecular Genetics, 2006, 15(11) 1745-56.

    23. Burdge, G.C. and Wootton, S.A., Conversion of alpha-linolenic acid to eicosapentaenoic, docosapentaenoic and docosahexaenoic acids in young women. British Journal of Nutrition, 2002. 88(4): p. 411-20.

    24. Burdge, G.C., Jones, A.E., and Wootton, S.A., Eicosapentaenoic and docosapentaenoic acids are the principal products of alpha-linolenic acid metabolism in young men. British Journal of Nutrition, 2002. 88(4): p. 355-63.

    25. Richardson, A.J. and Puri, B.K., The potential role of fatty acids in attention-deficit/hyperactivity disorder. Prostaglandins Leukotrienes and Essential Fatty Acids, 2000. 63(1-2): p. 79-87.

    26. Richardson, A.J., Cyhlarova, E., and Puri, B.K., Clinical and biochemical fatty acid abnormalities in dyslexia, dyspraxia, and schizotypy: an overview., in Phospholipid Spectrum Disorders in Psychiatry and Neurology, Peet M, G.I., Horrobin DF. (eds), 2003, Marius Press: Carnforth. p. 477-90.

    27. Richardson, A.J. Long-chain polyunsaturated fatty acids in childhood developmental and psychiatric disorders. Lipids 2004;39:1215-22.

    28. Colquhoun, I. & Bunday, S. A lack of essential fatty acids as a possible cause of hyperactivity in children. Medical Hypotheses, 1981, 7: 673-679.

    29. Stevens LJ, Zentall SS. Deck JL, Abate ML, Watkins BA, Lipp SR, Burgess JR. Essential fatty acid metabolism in boys with attention-deficit hyperactivity disorder. American Journal of Clinical Nutrition, 1995, 62: 761-8

    30. Stevens LJ, Zentall SS. Abate ML, Kuczek T, Burgess JR (1996). Omega-3 fatty acids in boys with behaviour, learning, and health problems. Physiology and Behaviour. 59(4/5): 915-920

    31. Baker SM (1985). A biochemical approach to the problem of dyslexia. Journal of Learning Disabilities 18(10): 581-584

    32. Taylor KE, Higgins CJ, Calvin CM, Hall JA, Easton T, McDaid AM, Richardson AJ. Dyslexia in adults is associated with clinical signs of fatty acid deficiency. Prostaglandins Leukotrienes and Essential Fatty Acids, 2000, 63: 75-78.

    33. Richardson AJ, Calvin CM, Clisby C, Schoenheimer DR, Montgomery P, Hall JA, Hebb G, Westwood E, Talcott JB, Stein JF. Fatty acid deficiency signs predict the severity of reading and related difficulties in dyslexic children. Prostaglandins Leukotrienes and Essential Fatty Acids, 2000, 63: 69-74.

    34. Bell JG, Sargent JR, Tocher DR, Dick JR (2000) Red blood cell fatty acid compositions in a patient with autistic spectrum disorder: a characteristic abnormality in neurodevelopmental disorders? Prostaglandins Leukotrienes and Essential Fatty Acids 63(1-2):21-5.

    35. Bell JG, MacKinlay EE, Dick JR, MacDonald DJ, Boyle RM, Glen AC. Essential fatty acids and phospholipase A(2) in autistic spectrum disorders. Prostaglandins Leukotrienes and Essential Fatty Acids, 2004, 71(4) 201-4.

    36. Brookes KJ, Chen W, Xu X, Taylor E, Asherson P. Association of Fatty Acid Desaturase Genes with Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder. Biol Psychiatry, 2006. Aug 4; [Epub ahead of print]

    37. Mitchell, E.A., et al., Clinical characteristics and serum essential fatty acid levels in hyperactive children. Clinical Pediatrics: Philadelphia, 1987. 26(8): p. 406-11.

    38. Arnold, L.E., et al., Potential link between dietary intake of fatty acids and behavior: Pilot exploration of serum lipids in attention-deficit hyperactivity disorder. Journal of Child and Adolescent Psychopharmacology, 1994. 4(3): p. 171-182

    39. Bekaroglu, M., et al., Relationships between serum free fatty acids and zinc, and attention deficit hyperactivity disorder: a research note. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 1996. 37(2): p. 225-7.

    40. Chen, J.R., et al., Dietary patterns and blood fatty acid composition in children with attention-deficit hyperactivity disorder in Taiwan. Journal of Nutritional Biochemistry, 2004. 15(8): p. 467-72.

    41. Young, G.S., Maharaj, N.J., and Conquer, J.A., Blood phospholipid fatty acid analysis of adults with and without attention deficit/hyperactivity disorder. Lipids, 2004. 39(2): p. 117-23.

    42. Vancassel, S., et al., Plasma fatty acid levels in autistic children. Prostaglandins Leukotrienes and Essential Fatty Acids, 2001. 65(1): p. 1-7.

    43. Bu B, Ashwood P, Harvey D, King IB, Water JV, Jin LW. Fatty acid compositions of red blood cell phospholipids in children with autism. Prostaglandins Leukot Essent Fatty Acids, 2006, 74(4): 215-21.

    44. Bell, J. G., Ross, M. A., Cyhlarova, E., Shrier, A., Dick, J. R., Henderson, R. J. & Richardson, A. J. Membrane fatty acids, reading and spelling in dyslexic and non-dyslexic adults. ISSFAL 6th International Congress, 2004. Brighton, UK

    45. MacDonell, L.E., et al., Increased levels of cytosolic phospholipase A2 in dyslexics. Prostaglandins Leukotrienes and Essential Fatty Acids, 2000. 63(1-2): p. 37-9.

    46. Stevens, L., Zhang, W., Peck, L., Kuczek, T., Grevstat, N., Mahon, A., Zentall, S. S., Arnold, L. E. & Burgess, J. R. (2003). EFA supplementation in children with inattention, hyperactivity and other disruptive behaviours. Lipids, 38, 1007-1021.

    47. Hibbeln, J. R., Makino, K. K., Martin, C. E., Dickerson, F., Boronow, J. & Fenton, W. S. (2003). Smoking, gender, and dietary influences on erythrocyte essential fatty acid composition among patients with schizophrenia or schizoaffective disorder. Biological Psychiatry, 53, 431-441.

    48. Fontani G, Corradeschi F, Felici A, Alfatti F, Migliorini S, Lodi L. Cognitive and physiological effects of Omega-3 polyunsaturated fatty acid supplementation in healthy subjects. European Journal of Clinical Investigation, 2005, 35(11): 691-9

    49. Richardson, Alex – They Are What You Feed Them, Harper Thorson, 2006 – and see author’s details.

    50. Slade M, Priebe, S. (2001) Are randomised controlled trials the only gold that glitters? British Journal of Psychiatry 179 286-287

    51. Richardson, A. J. & Puri, B. K. (2002). A randomized double-blind, placebo-controlled study of the effects of supplementation with highly unsaturated fatty acids on ADHD-related symptoms in children with specific learning difficulties. Progress in Neuropsychopharmacology and Biological Psychiatry, 26, 233-239.

    52. Stevens, L., Zhang, W., Peck, L., Kuczek, T., Grevstat, N., Mahon, A., Zentall, S. S., Arnold, L. E. & Burgess, J. R. (2003). EFA supplementation in children with inattention, hyperactivity and other disruptive behaviours. Lipids, 38, 1007-1021.

    53. Richardson, A. J. & Montgomery, P. The Oxford-Durham study: a randomised controlled trial of fatty acid supplementation in children with developmental coordination disorder. Pediatrics, 2005, 115, 1360-1366.

    54. Voigt RG, Llorente AM, Jensen CL, Fraley JK, Berretta MC, Heird WC (2001). A randomized, double-blind, placebocontrolled trial of docosahexaenoic acid supplementation in children with attention-deficit/hyperactivity disorder. Journal of Pediatrics 139: 189-96.

    55. Hirayama, S., Hamazaki, T. & Terasawa, K. (2004). Effect of docosahexaenoic acid-containing food administration on symptoms of attention-deficit/hyperactivity disorder - a placebo-controlled double-blind study. European Journal of Clinical Nutrition, 58, 467-473

    56. Nemets H, Nemets B, Apter A, Bracha Z, Belmaker RH. Omega-3 treatment of childhood depression: a controlled, double-blind pilot study. American Journal of Psychiatry, 2006, 163(6): 1098-100.

    57. Papolos D, Papolos J. (2001) The Bipolar Child. New York: Broadway Books.

    58. Parker G, Gibson NA, Brotchie H, Heruc G, Rees AM, Hadzi-Pavlovic D. Omega-3 fatty acids and mood disorders. American Journal of Psychiatry, 2006, 163(6) 969-78.

    59. Freemantle E, Vandal M, Tremblay-Mercier J, Tremblay S, Blachere JC, Begin ME, Thomas Brenna J, Windust A, Cunnane SC. Omega-3 fatty acids, energy substrates, and brain function during aging. Prostaglandins Leukotrienes and Essential Fatty Acids, 2006, Jul 6; [Epub ahead of print]

    60. Yehuda S. Omega-6/omega-3 ratio and brain-related functions. World Review of Nutrition and Diet, 2003, 92: 37-56.

    61. Aman MG, Mitchell EA, Turbott SH (1987). The effects of essential fatty acid supplementation by Efamol in hyperactive children. Journal of Abnormal Child Psychology 15: 75-90.

    62. Arnold LE, Kleykamp D, Votolato NA, Taylor WA, Kontras SB, Tobin K (1989). Gamma-linolenic acid for attentiondeficit hyperactivity disorder: placebo-controlled comparison to D-amphetamine. Biological Psychiatry 25: 222-228

    63. Peet, M. and Horrobin, D.F. A dose-ranging study of the effects of ethyl-eicosapentaenoate in patients with ongoing depression despite apparently adequate treatment with standard drugs. Archives of General Psychiatry, 2002, 59, 913-9.

    64. Peet, M., Horrobin, D.F. and E-E-Multicentre-Study-Group. (2002) A dose-ranging exploratory study of the effects of ethyl-eicosapentaenoate in patients with persistent schizophrenic symptoms. Journal of Psychiatry Research, 36(1), 7-18.

    65. Bourre J-M, Durand G, Pascal G, Youyou A (1988). Brain cell and tissue recovery in rats made deficient in n-3 fatty acids by alteration of dietary fat. Journal of Nutrition; 119: 15-22.

    66. Zhou D, Zaiger G, Ghebremeskel K, Crawford MA, Reifen R. Vitamin A deficiency reduces liver and colon docosahexaenoic acid levels in rats fed high linoleic and low alpha-linolenic acid diet. Prostaglandins Leukotrienes and Essential Fatty Acids, 2004, 71(6) 383-9.

     

    źródło: autismfile.com